Το Καφενείο της Πέμπτης στον Πολίτη                                                          8 Οκτωβρίου 2026

Πότε εμφανίστηκε ο καπιταλισμός στην Κύπρο;

Γράφει ο Αντώνης Χατζηκυριάκου

Είναι σύνηθες στην Ελλάδα να λένε ότι η Κύπρος έχει σοβαρό κράτος επειδή οι Βρετανοί έφτιαξαν κτηματολόγιο. Στο βαθμό που η σύνδεση κράτους-κτηματολογίου είναι ορθή, η χρονολόγηση είναι ανακριβής. Το κτηματολόγιο το έφτιαξαν οι Οθωμανοί το 1858. Πολύ πριν από αυτό, το 1832, οι βάσεις για το κτηματολόγιο μπήκαν με μια περιουσιολογική απογραφή η οποία κατέγραφε όλους τους ιδιοκτήτες στην Κύπρο, το είδος και την αξία της περιουσίας τους. Η έμφαση στην καταγραφή της ιδιωτικής ιδιοκτησίας έχει σημασία: είναι ένα από τα πάρα πολλά ιστορικά φαινόμενα που συνδέονται με τον καπιταλισμό. Προφανώς, το φαινόμενο αυτό δεν συνεπάγεται την κυριαρχία του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής. Υπήρχαν, όμως, καπιταλιστικές σχέσεις έστω και αν δεν ήταν κυρίαρχος ο καπιταλισμός στην οθωμανική Κύπρο; Ή, καλύτερα, από πότε εντοπίζονται οι απαρχές του καπιταλισμού στην Κύπρου;

Στις 17 Σεπτεμβρίου έγινε συζήτηση στα πλαίσια του «Καφενείου της Πέμπτης» με το θέμα «Καπιταλισμός και οθωμανικός κόσμος» με ομιλητές τον Αντώνη Χατζηκυριάκου και τον Σταύρο Τομπάζο. Αφορμή ήταν η έκδοση του αφιερωματικού τεύχους της επιστημονικής επιθεώρησης Κρίση (τεύχος 18, 2026) με το ίδιο θέμα.

Τόσο σε επίπεδο ιστοριογραφίας όσο και σε επίπεδο δημόσιου λόγου, η συναίνεση απέναντι στο ερώτημα μέχρι πριν κάποιες δεκαετίες, ήταν ένα κατηγορηματικό όχι. Ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής και ο οθωμανικός κόσμος συνιστούσαν δύο ασύμβατες έννοιες. Η κρισιμότητα του ζητήματος, ωστόσο, ξεπερνά το ελληνικό συγκείμενο: αφορά τα πάνω από σαράντα σύγχρονα κράτη στην επικράτεια των οποίων περιλαμβάνονται περιοχές οι οποίες βρίσκονταν κάποια στιγμή κάτω από οθωμανική κυριαρχία. Αν προσθέσουμε και τα κράτη και τις αυτοκρατορίες που είτε γειτνίαζαν είτε είχαν οικονομικές, πολιτικές και διπλωματικές σχέσεις με τους Οθωμανούς, τότε το ζήτημα αποκτά μια παγκόσμια σημασία με κατ’ εξοχήν δια-εθνικά (transnational) χαρακτηριστικά που ξεπερνούν το έθνος-κράτος.

Έναυσμα για το αφιερωματικό αυτό τεύχος είναι μια σειρά από μεταβολές στην ιστορική γνώση που θέτουν υπό αίρεση την παραδοχή της ασυμβατότητας του καπιταλισμού με τον οθωμανικό κόσμο. Η παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008 ανανέωσε το ιστορικό ενδιαφέρον για τον καπιταλισμό και την ιστορική εξέλιξή του, με τη μελέτη του φαινομένου να παίρνει συστηματικό χαρακτήρα σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα διεθνώς. Ως αποτέλεσμα, η συστηματική μελέτη του καπιταλισμού στο παγκόσμιο συγκείμενο έχει συγκροτηθεί πλέον σε μια κρίσιμη μάζα γνώσης που επιτρέπει την αναθεώρηση ορισμένων απαντήσεων σε ερωτήματα τόσο παλιά όσο και η μελέτη του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα, η πλούσια παραγωγή γνώσης στα πλαίσια της οθωμανικής οικονομικής ιστορίας των τελευταίων τριάντα χρόνων θέτει υπό αίρεση παραδοχές δεκαετιών. Βασικό συμπέρασμα της έκδοσης είναι ότι, παρότι η επιστημονική γνώση δεν τεκμηριώνει προς το παρόν την κυριαρχία του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής στον οθωμανικό κόσμο, δείχνει ότι ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα υπάρχει μια ουσιαστική εντατικοποίηση των καπιταλιστικών σχέσεων και παρατηρούνται —σε διαφορετικές εντάσεις και βάθος— πολλά από τα φαινόμενα τα οποία συνδέονται με τη μετάβαση στον καπιταλισμό.

Το τεύχος αποτελείται από μεταφρασμένα κείμενα κυρίως Τούρκων οικονομικών ιστορικών. Πέραν της εισαγωγής που θέτει το πλαίσιο και τα κεντρικά ζητήματα της θεματικής, περιλαμβάνει ζητήματα αγροτικής οικονομίας, εργασίας και παραγωγής στην Κύπρο και το Μοναστήρι στη Μακεδονία, τη βιομηχανική επεξεργασία του ελαιόλαδου στη Μυτιλήνη, την ιδιωτικοποίηση των υδάτινων πόρων στην περιοχή και την ενδοχώρα της Σμύρνης, τη διεργασία της πρωταρχικής συσσώρευσης κεφαλαίου στον ευρύτερο οθωμανικό κόσμο ιδιαίτερα σε σχέση με την αλλοτρίωση των περιουσιών των μη Μουσουλμάνων, και το ιστορικό φαινόμενο της αστικής επανάστασης στην Τουρκία.         

Το Καφενείο της Πέμπτης είναι μια ανοικτή συνάθροιση συζήτησης που γίνεται κάθε Πέμπτη στις 7:30μμ στα Γραφεία της Σοσιαλιστικής Έκφρασης, Ρήγα Φεραίου 25^Α, 1087 Λευκωσία.  Τη στήλη γράφουν θαμώνες του Καφενείου.

to.kafeneio.tns.pemptns@socialistikiekfrasi.com