Η ελευθερία έκφρασης υπό διωγμόν*
του Χρίστου Χριστοφίδη
Το Άρθρο 19 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η οποία υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στις 10 Δεκεμβρίου του 1948, αναφέρει: «Κάθε άτομο έχει το δικαίωμα της ελευθερίας της γνώμης και της έκφρασης. Το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει το να εκφράζει τις απόψεις του χωρίς να υφίσταται δυσμενείς συνέπειες καθώς και το να αναζητά, να παίρνει και να διαδίδει πληροφορίες και ιδέες, με οποιοδήποτε μέσο έκφρασης και οπουδήποτε στον κόσμο.»
Τυχόν περιορισμοί σ’ αυτή την ελευθερία αποτελούν συμπτώματα σοβαρής κατάχρησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ενώ η καταπίεση της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης δείχνει βαθιά έλλειψη σεβασμού προς τη δημοκρατία. Εννοείται, βέβαια, ότι κανείς δεν δικαιούται να επικαλεστεί αυτή την ελευθερία για να εκφράσει ρατσιστικό λόγο ή ρητορική μίσους.
Η δίωξη του δημοσιογράφου και προέδρου της συντεχνίας εργαζομένων Τύπου Basin-Sen, Αλί Κισμίρ, για ένα άρθρο γνώμης που έγραψε πριν 4 χρόνια, είναι κατάφωρη παραβίαση της πιο πάνω διακήρυξης. Αντιλαμβάνομαι ότι για τη συγκεκριμένη υπόθεση θα αναφερθούν άλλοι στην παρούσα έκδοση, θέλω όμως να πω το εξής: Το γεγονός ότι η δίκη του Αλί Κισμίρ συνεχίζεται πέραν των δύο χρόνων, αποτελεί από μόνο του μια εξοντωτική τιμωρία για τον ίδιο, κρατώντας τον σε συνεχή ανησυχία. Αποτελεί όμως και διαρκή απειλή για το σύνολο των δημοσιογράφων και των μέσων ενημέρωσης.
Φαινόμενα καταστολής της ελευθερίας έκφρασης και του δικαιώματος πληροφόρησης παρατηρούνται και στο νότιο μέρος της πατρίδας μας. Να αναφέρω μόνο δυο πρόσφατα παραδείγματα: Η Ένωση Αθλητικογράφων Κύπρου (ΕΑΚ) αποφάσισε να βραβεύσει δύο δημοσιογράφους για άρθρα ερευνητικής δημοσιογραφίας. Το ένα έθιγε παρατυπίες και κακώς έχοντα στο χώρο του ποδοσφαίρου, αφήνοντας αιχμές στον πρόεδρο και μέλη της Κυπριακής Ομοσπονδίας Ποδοσφαίρου (ΚΟΠ). Με πρωτοφανή θράσος, η ηγεσία της ΚΟΠ προέβει σε πιέσεις προς την ΕΑΚ, στις οποίες αυτή ενέδωσε και ακύρωσε τη βράβευση! Η δεύτερη περίπτωση αφορά σε οδηγίες της υπουργού Γεωργίας σε λειτουργούς του υπουργείου τους με τις οποίες τους απαγόρευε να προβαίνουν σε δηλώσεις στους δημοσιογράφους.
Και σίγουρα, δυστυχώς, αυτά δεν συμβαίνουν μόνο στην Κύπρο, αλλά σχεδόν παντού. Η Ουγγαρία είναι ίσως το πιο ακραίο παράδειγμα στην Ευρώπη, όπου ο κρατικός παρεμβατισμός είναι εξοντωτικός. Ως ένδειξη υποστήριξης των Ούγγρων δημοσιογράφων, η Ευρωπαïκή Ομοσπονδία Δημοσιογράφων (ΕΟΔ) αποφάσισε να πραγματοποιήσει τη φετινή της Σύνοδο στη Βουδαπέστη. Στη Σερβία, ο υπουργός Πληροφοριών και Τηλεπικοινωνιών απείλησε τον Συνασπισμό για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης, επειδή κάλεσε τους δημοσιογράφους και τα μέσα ενημέρωσης να συμμετέχουν σε παναπεργία. Απαντώντας στις απειλές του υπουργού, ο γενικός γραμματέας της ΕΟΔ, Ricardo Gutiérrez, ανάφερε μεταξύ άλλων: «Οι δημοσιογράφοι θα είναι πάντα στο πλευρό της αλήθειας και της ελευθερίας, ανεξάρτητα από αυταρχικά και κατασταλτικά καθεστώτα.»
Αλλά και σε χώρες που παραδοσιακά εθεωρείτο ότι υπήρχαν καλές πρακτικές ως προς την ελευθερία έκφρασης και το δικαίωμα στην πληροφόρηση, παρατηρείται μια ανησυχητική υποτροπή. Στο Βέλγιο, το Ανώτατο Οπτικοακουστικό Συμβούλιο προσπάθησε να παρέμβει στις διαδικασίες του Συμβουλίου Δημοσιογραφικής Δεοντολογίας σε εξέταση παραπόνου. Στη δε Γαλλία, μόλις στις 17 Ιανουαρίου του 2025, δικαστήριο απάλλαξε από κάθε κατηγορία τη δημοσιογράφο Ariane Lavrilleux, η οποία κατηγορείτο «για παραβίαση μυστικών εθνικής άμυνας και αποκάλυψη πληροφοριών που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην ταυτοποίηση ενός προστατευόμενου πράκτορα», εξαιτίας δημοσίευσης μιας έρευνάς της, που αποκάλυπτε μια μυστική γαλλική στρατιωτική επιχείρηση στην Αίγυπτο, την «Επιχείρηση Sirli», με στόχο την αυθαίρετη εκτέλεση εκατοντάδων Αιγυπτίων πολιτών. Η περίπτωση της Ariane Lavrilleux θυμίζει κάπως την περίπτωση του Αλί Κισμίρ, αφού κι αυτή ταλαιπωρήθηκε για δύο σχεδόν χρόνια με δίκες, ανακρίσεις, έρευνες και κράτηση για 39 ώρες. Ας ελπίσουμε ότι όπως δικαιώθηκε η Ariane Lavrilleux να δικαιωθεί και ο Αλί Κισμίρ.
Οι κρατικές, θεσμικές και πολιτειακές παρεμβάσεις δεν είναι οι μόνες που αντιμετωπίζουν οι δημοσιογράφοι και τα μέσα ενημέρωσης ως προς την ελευθερία έκφρασης και το δικαίωμα στην πληροφόρηση. Εξίσου σημαντικές παρεμβάσεις γίνονται από το μεγάλο κεφάλαιο και τα διάφορα οικονομικά συμφέροντα. Και με τη συνεχιζόμενη οικονομική κρίση που μαστίζει ολόκληρο τον πλανήτη, η οποία συρρίκνωσε σημαντικά τα μέσα ενημέρωσης, οι παρεμβάσεις αυτές γίνονται ολοένα και πιο αποτελεσματικές, αναγκάζοντας τους δημοσιογράφους και τα μέσα ενημέρωσης να προβαίνουν σε αυτολογοκρισία και αυτοπεριορισμό στο τι θα δημοσιοποιήσουν.
Ένας τρίτος παράγοντας που εμποδίζει την ελευθερία έκφρασης και το δικαίωμα στην πληροφόρηση, είναι ιδιοκτήτες και διοικήσεις των ίδιων των μέσων ενημέρωσης, είτε μετά από κρατικές, θεσμικές και πολιτειακές παρεμβάσεις, είτε μετά από παρεμβάσεις οικονομικών συμφερόντων, είτε απλά επειδή κάποιες απόψεις δημοσιογράφων έρχονται σε αντίθεση με τα πολιτικά πιστεύω τους. Πριν τρία χρόνια, διευθυντής Σύνταξης εξαναγκάστηκε σε παραίτηση από τους ιδιοκτήτες της ελληνοκυπριακής εφημερίδας όπου εργαζόταν, εξαιτίας ενός άρθρου γνώμης. Πολύ πρόσφατα, μόλις στις 26 Ιανουαρίου 2025, όταν η διοίκηση της δημόσιας Ελληνικής Ραδιοτηλεόρασης (ΕΡΤ), επέβαλε την όσο το δυνατόν ακραία υποβάθμιση των ογκωδών εκδηλώσεων διαμαρτυρίας για τη μη απόδωση δικαιοσύνης για τη σύγκρουση τρένων στα Τέμπη, προκαλώντας την έντονη αντίδραση του κόσμου, η συντεχνία των εργαζομένων στην ΕΡΤ εξέδωσε ανακοίνωση με την οποία καταδίκασε την ενέργεια της διοίκησης και διαχώρισε τη θέση τους από αυτές τις πρακτικές.
Ο κίνδυνος τέτοιων παρεμβάσεων αυξάνεται με την εξαγορά μέσων ενημέρωσης είτε από μεγάλες εταιρίες στον χώρο του Τύπου και την περαιτέρω συγκέντρωσή τους σε λίγα χέρια, είτε από άτομα που επιδιώκουν να εξυπηρετήσουν πολιτικά ή κομματικά συμφέροντα.
Εκεί όμως που η ελευθερία έκφρασης και το δικαίωμα στην πληροφόρηση δέχτηκαν το μεγαλύτερο πλήγμα, ήταν κατά τη διάρκεια της γενοκτονίας στη Γάζα. Η συσκότιση και η παραπληροφόρηση που επέβαλαν τα μεγάλα δυτικά μέσα ενημέρωσης προκάλεσε μια άνευ προηγουμένου κρίση στο δικαίωμα ελευθερίας έκφρασης παγκόσμια. Η έκταση της κρίσης φαίνεται από τη δήλωση της ειδικής εισηγήτριας των Ηνωμένων Εθνών για την Ελευθερία Έκφρασης, Irene Khan: «Καμία σύγκρουση δεν έχει απειλήσει την ελευθερία της έκφρασης τον τελευταίο καιρό πέρα από τα σύνορά της, όπως ο πόλεμος στη Γάζα. Σπάνια έχουμε δει εκτεταμένα πρότυπα παράνομων, μεροληπτικών και δυσανάλογων περιορισμών από κράτη και ιδιωτικούς φορείς στην ελευθερία της έκφρασης». Στην έκθεσή της τεκμηριώνει σοβαρούς περιορισμούς στις παραβιάσεις της ελευθερίας της έκφρασης που προκύπτουν από τη γενοκτονία, συμπεριλαμβανομένης της δολοφονίας δημοσιογράφων στη Γάζα, της καταστολής διαδηλώσεων σε όλο τον κόσμο και της φίμωσης και δίωξης δημοσιογράφων, καλλιτεχνών, ακαδημαϊκών, ακτιβιστών κ.ά..
Καθώς ο Ντόναλντ Τραμπ επιστρέφει στον Λευκό Οίκο εκφράζοντας και εκτελώντας πολυάριθμες απειλές κατά δημοσιογράφων και μέσων ενημέρωσης, αναρωτιέται κανείς τι επιφυλάσσει το μέλλον για τη δημοσιογραφία. Ο Τραμπ εξέδωσε τουλάχιστον 15 ξεχωριστές εκκλήσεις για ανάκληση αδειών μετάδοσης τηλεοπτικών δικτύων ως πολιτικά αντίποινα, απείλησε να ερευνήσει τα μέσα ενημέρωσης που τον επικρίνουν, εξύβρισε και απείλησε εκατοντάδες φορές δημοσιογράφους κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του, συμμάχησε με τον μεγιστάνα της τεχνολογίας κατά της δημοσιογραφίας Elon Musk, μήνυσε πολλά μέσα ενημέρωσης για κάλυψη που δεν του άρεσε.
Ο ρόλος των δημοσιογράφων σε μια δημοκρατική κοινωνία είναι να ζητούν από αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία να λογοδοτούν και να ενημερώνουν το κοινό για ζητήματα κρίσιμης σημασίας. Ο εκφοβισμός των δημοσιογράφων θέτει σε κίνδυνο την ασφάλειά τους και το δικαίωμά τους να εργάζονται ελεύθερα, καθώς και το δικαίωμα όλων στην ενημέρωση και την αλήθεια. Η ελευθερία του Τύπου δεν είναι προνόμιο, είναι το θεμέλιο της δημοκρατίας. 80 σχεδόν χρόνια μετά την υιοθέτηση της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αγωνιζόμαστε ακόμη για την τήρησή της.
Χρίστος Χριστοφίδης
20 Φεβρουαρίου 2025
- το άρθρο γράφτηκε για το περιοδικό Gaile της Yenidüzen, που κυκλοφόρησε τις 20 Φεβρουαρίου 2025, ειδικά για την ελευθερία έκφρασης και τη δίκη του προέδρου της Basın-Sen, Ali Kişmir.