Το Ιδρυτικό Συνέδριο της Κουμμουνιστικής Διεθνούς

του Σωτήρη Βλάχου

Εθνικοποίηση των βασικών τομέων της οικονομίας

Τον Μάρτιο του 1919, μεταξύ 2 και 6, πραγματοποιήθηκε το 1^ο Συνέδριο της Κουμμουνιστικής Διεθνούς. Στόχος της νέας διεθνούς, και αταλάντευτη πίστη αυτών που συμμετείχαν στο ιδρυτικό της συνέδριο, ήταν η σπίθα της Ρωσικής επανάστασης να εξαπλωθεί σε όλη την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο.

Πενήντα ένας ήταν οι αντιπρόσωποι. Οι Γερμανοί είχαν πέντε ψήφους, όσο και οι Ρώσοι, του κόμματος της Επανάστασης. Τόσο μεγάλη σημασία είχε η Γερμανία για τις προοπτικές της παγκόσμιας επανάστασης.  Τη Ρωσική αντιπροσωπεία αποτελούσαν οι Λένιν, Τρότσκι, Ζηνόβιεφ, Στάλιν, Μπουχάριν και Τσιτσέριν, ο τελευταίος με συμβουλευτική ψήφο.

Στους τρείς προέδρους του Συνεδρίου συμπεριλαμβάνονταν ο Λένιν, ο Έμπερλάιν εκπροσωπώντας τους Γερμανούς Σπαρτακιστές, αφού Λίμπνεχτ και Λούξεμπουργκ είχαν δολοφονηθεί από τη γερμανική Σοσιαλδημοκρατία λιγότερο από δύο μήνες πριν, και ο Πλάτεν από το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Ελβετίας. 

Τον εναρκτήριο λόγο δεν μπορούσε παρά να έχει ο Λένιν, ο οποίος ξεκίνησε καλώντας σε ενός  λεπτού σιγή στην μνήμη του Λίμπνεχτ και της Λούξεμπουργκ. Και συνέχισε καταγράφοντας τη σημασία της εποχής:

Το Συνέδριο μας έχει μεγάλη κοσμοϊστορική σημασία. Αποδεικνύει τη χρεοκοπία όλων των αυταπατών της αστικής δημοκρατίας.

Η παγκόσμια, διεθνής επανάσταση αρχίζει να δυναμώνει σε όλες τις χώρες.

Στις έξι Μαρτίου, τελευταία μέρα του Συνεδρίου, και πάλι ο Λένιν, έχοντας βαθιά πίστη στις προοπτικές που ανοίγονταν, θα πει:

Οι σύντροφοι… είδαν πως ιδρύθηκε η πρώτη Σοβιετική Δημοκρατία, βλέπουν τώρα πως ιδρύθηκε η 3^η, η Κουμμουνιστική Διεθνής…

Θα δουν όλοι πως θα ιδρυθεί η Παγκόσμια Ομοσπονδιακή Δημοκρατία των Σοβιέτ.

Η ιστορία θα τον διαψεύσει. Η αποτυχία της ευρωπαϊκής επανάστασης ως αποτέλεσμα σημαντικών λαθών των νέων κουμμουνιστικών κομμάτων, μα πάνω απ’ όλα ως αποτέλεσμα της προδοσίας της σοσιαλδημοκρατίας που συντάχθηκε με τα αστικά κράτη στην συντριβή των κινημάτων, οδήγησαν στην επιβίωση του καπιταλισμού.

Ο καπιταλισμός χρησιμοποιώντας όλες τις εφεδρείες του για να διασωθεί από τους εξεγερμένους λαούς, με τελευταία τον φασισμό, αναβίωσε στον τότε σύγχρονο άνθρωπο τα πιο βάρβαρα και αιμοβόρα ένστικτα που αναπτύχθηκαν στις πιο σκοτεινές περιόδους των ταξικών κοινωνιών. 

Η αποτυχία επέκτασης της επανάστασης, ειδικά σε μια τεχνολογικά ανεπτυγμένη χώρα όπως η Γερμανία, θα έχει τον αντίκτυπό της στην ίδια την χώρα της Επανάστασης.

Ο Λένιν ήταν σίγουρος ότι σε μια τέτοια περίπτωση η αντεπανάσταση, με την μορφή της καπιταλιστικής παλινόρθωσης, θα νικούσε. Τελικά η αντεπανάσταση δεν κατάφερε να προχωρήσει μέχρι την ανατροπή των οικονομικών θεμελίων της κρατικοποιημένης, σχεδιασμένης οικονομίας. Κατάφερε όμως να ανατρέψει την εξουσία της εργατικής τάξης, τη σοσιαλιστική δημοκρατία.

Ο Σοσιαλισμός είναι η κοινωνία που θα μοιράσει τον πλούτο της κοινωνίας. Στην έλλειψη τέτοιου πλούτου είναι νόμος ότι το διοικητικό στρώμα θα προστατέψει τον εαυτό του και θα εξασφαλίσει τη μερίδα του λέοντος απ’ αυτό που υπάρχει.  Πολύ λίγοι άνθρωποι είναι εξαιρετικής ποιότητας, τέτοιας ώστε να σταθούν ενάντια σε πανίσχυρες ιστορικές δυνάμεις όταν αυτές συνθλίβουνε ακόμα και τα πιο μεγάλα ανθρώπινα επιτεύγματα.

Το 1^ο Συνέδριο της Κουμμουνιστικής Διεθνούς όμως, γεμάτο αισιοδοξία, εμπνευσμένο μόνο από τις προοπτικές που ανοίγονταν, ενέκρινε πρόγραμμα που αφορούσε το διεθνές κίνημα: 

Το ιμπεριαλιστικό σύστημα καταρρέει...

Τώρα ο κουμμουνισμός γεννιέται από τα ερείπια του καπιταλισμού

Είναι καθαρό στους συνέδρους ότι δεν μπορεί να υπάρξει εδραίωση του προλεταριακού κράτους και προοπτικές ανάπτυξης, αν δεν περάσει ο έλεγχος της οικονομίας στα χέρια του εργατικού κράτους. Έτσι αποφασίζουν:

Τα πρώτα βήματα για την εθνικοποίηση της οικονομίας περιλαμβάνουν…

• Την εθνικοποίηση των μεγάλων τραπεζών…
• Την κατάληψη όλων των οικονομικών οργάνων του καπιταλιστικού κράτους…
• Την απόκτηση του ελέγχου των δημοτικών επιχειρήσεων…
• Την εθνικοποίηση των βιομηχανιών που θα είναι οργανωμένες σε κοινοπραξίες και τραστ…
• Την εθνικοποίηση των μεγάλων αγροκτημάτων και την μετατροπή τους σε αγροτικές επιχειρήσεις με κοινωνική διαχείριση.

Δικτατορία του Προλεταριάτου

Μια διαστρεβλωμένη έννοια από αντιπάλους και «υποστηρικτές».  Στο Κουμμουνιστικό Μανιφέστο που γράφτηκε το 1848, οι Μαρξ και Έγκελς θα αναφερθούν για πρώτη φορά στο, «προλετάριοι του κόσμου ενωθείτε», που έγινε το σύμβολο του παγκόσμιου κουμμουνιστικού κινήματος.  Οι προλετάριοι του κόσμου έπρεπε να ενωθούν για να ανατρέψουν το παγκόσμιο ταξικό σύστημα. Δεν ήταν όμως ακόμα έτοιμοι οι θεωρητικοί του επιστημονικού σοσιαλισμού να υποδείξουν τι θα έκαναν οι προλετάριοι με το καπιταλιστικό κράτος που θα κληρονομούσαν.

Το 1848 – 51 σάρωσαν την Ευρώπη επαναστάσεις που δεν είχαν πια το στοιχείο της πάλης ενάντια στη φεουδαρχία αλλά ήταν καθαρά επαναστάσεις του εργαζόμενου κόσμου ενάντια στη νέα άρχουσα τάξη, τους καπιταλιστές. Οι επαναστάσεις αυτές ξεκίνησαν στη Γαλλία τον Φεβρουάριο του 1848 και εξαπλώθηκαν γρήγορα στην Αυστρία, τη Γερμανία, την Ιταλία και αλλού.

Ο Μαρξ παρακολούθησε όσο πιο προσεκτικά μπορούσε την εξέλιξη αυτών των επαναστάσεων και τον ρόλο του κράτους κατά τη διάρκεια τους. Στο βιβλίο του «Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη», αποδεικνύει, με ένα χειμαρρώδη τρόπο, ότι το κράτος δεν ήταν ένα αμερόληπτο όργανο αλλά εκφραστής των συλλογικών συμφερόντων της αστικής τάξης.  Αυτό το όργανο δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από την εργατική τάξη μετά την κατάληψη της εξουσίας. Έπρεπε να συντριβεί.

Όμως ήταν η παρισινή κομμούνα, η επανάσταση του γαλλικού προλεταριάτου του 1871, που θα βοηθούσε τον Μαρξ να καταλήξει με τι θα έπρεπε να αντικατασταθεί.  Στις 72 μέρες που διήρκησε η παρισινή κομμούνα, εξουσία της νέας κοινωνίας ήταν εκλεγμένα, ανά πάσα στιγμή ανακλητά, σώματα προλεταρίων. Αυτό ονομάστηκε δικτατορία του προλεταριάτου και εδώ στηρίχτηκε η Ρωσική Επανάσταση.

Ένα χρόνο πριν τη Ρωσική Επανάσταση, στο βιβλίο του «Κράτος και Επανάσταση», ο Λένιν θα βάλει κάτω τις αρχές και τη δομή του κράτους που θα κτιζόταν μετά την επανάσταση.

Μαζί με την τεράστια επέκταση της δημοκρατίας, που για πρώτη φορά γίνεται δημοκρατία για τους φτωχούς, η δικτατορία του προλεταριάτου φέρνει μαζί της μια σειρά περιορισμούς στην ελευθερία των καταπιεστών, των εκμεταλλευτών, των καπιταλιστών…

Πρέπει να τους καθυποτάξουμε, για να ελευθερώσουμε την κοινωνία από τη σκλαβιά της μισθωτής εργασίας, η αντίστασή τους πρέπει να συντριβεί με τη βία…

Είναι όμως η καθυπόταξη της μειοψηφίας των εκμεταλλευτών από την πλειοψηφία των χτεσινών μισθωτών… ΄

Ο ιδιαίτερος μηχανισμός, η ιδιαίτερη μηχανή καθυπόταξης, το “κράτος”, είναι ακόμα αναγκαίο αλλά πρόκειται πια για κράτος μεταβατικό…

Ναι, από την πρώτη στιγμή το εργατικό κράτος ξεκινά να γίνεται λιγότερο κράτος.  Έμπαινε όμως ένα ακόμα ζήτημα. Πώς οι εργαζόμενοι θα ελέγχουν το κράτος που δημιούργησαν και πώς θα  εμποδίσουν την ανάπτυξη στρατιωτικής και γραφειοκρατικής ελίτ; Και πάλι η απάντηση ήρθε από τον Λένιν, που έθεσε όρους για τον έλεγχο του εργατικού κράτους, όρους που διαγράφηκαν από τους διαδόχους του στη Σοβιετική Εξουσία:

• Κανείς αξιωματούχος να μην παίρνει μισθό μεγαλύτερο από το μέσο μισθό του ειδικευμένου εργάτη.
• Τα διοικητικά καθήκοντα να ανακυκλώνονται σε ευρύτατα στρώματα του πληθυσμού, για να αποφεύγεται η παγιοποίηση μιας γραφειοκρατικής κάστας.
• Όλοι οι εργαζόμενοι να φέρουν όπλα, για να προστατεύουν την επανάσταση από κινδύνους, όπου υπάρχουν.
• Όλη η εξουσία βρίσκεται στα Σοβιέτ. Η σύνθεση των Σοβιέτ είναι απλοί αντιπρόσωποι από τους εργασιακούς χώρους, που είναι άμεσα ανακλητοί και υποχρεωμένοι να κάνουν λεπτομερείς ενημερώσεις των εργασιών των Σοβιέτ σε μαζικές συναντήσεις στους χώρους δουλειάς, έτσι ώστε να διασφαλίζεται η μέγιστη δυνατή συμμετοχή.

Αυτή η κληρονομιά αναζητείται σήμερα ως η πιο σίγουρη άμυνα στις επιθέσεις των αστών και της αντίδρασης για τον υποτιθέμενο ολοκληρωτισμό του κουμμουνισμού και ως ο μοναδικός δρόμος για επιτυχία μιας νέας παγκόσμιας επανάστασης.

Οι Μεγάλες Προσδοκίες

Από την πρώτη μέρα, το εργατικό κράτος που θα στηθεί μετά την επανάσταση θα ξεκινήσει να γίνεται λιγότερο κράτος. Αυτό προϋποθέτει τη καθημερινή εδραίωση της νέας τάξης πραγμάτων, τη συνεχή επίλυση προβλημάτων που ταλάνιζαν τις μάζες μέσα στον καπιταλισμό και την εξουδετέρωση της αντίστασης των τάξεων που ανατράπηκαν.

Η υλική αδυναμία για αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων ήταν το μεγάλο πρόβλημα στην καθυστερημένη Ρωσία. Μια πραγματικότητα που έκανε την ανάγκη για βοήθεια από μια Ευρωπαϊκή σοσιαλιστική επανάσταση επιτακτική και επείγουσα.

Στις αίθουσες των συνεδριάσεων του 1ου Συνεδρίου της Κουμμουνιστικής Διεθνούς τον Μάρτιο του 1919, «Κανείς από τους συμμετέχοντες στο ιδρυτικό συνέδριο – πολλοί από τους οποίους υπήρξαν αργότερα θύματα των σταλινικών αιματηρών εκκαθαρίσεων – δεν μπορούσε βέβαια να φανταστεί την πολυπλοκότητα των παραγόντων που θα οδηγούσαν… στις στρεβλώσεις, στην παραμόρφωση, στον εκμαυλισμό και την ουσιαστική κατάρρευση του πρώτου εργατικού κράτους…

«Όλοι προσδοκούσαν ότι η Ευρωπαϊκή Επανάσταση, την οποία θεωρούσαν προ των πυλών, θα στήριζε τη σοβιετική δημοκρατία στα πρώτα της βήματα και θα έδινε διέξοδο στη βαθιά κρίση της αστικής κοινωνίας» ((Τάκης Μαστρογιαννόπουλος, «Η Άνοδος και η Πτώση των Εργατικών Διεθνών», Γ κύκλος, η 3η Κουμμουνιστική Διεθνής, Α Τόμος).

Το συνέδριο απασχόλησε επίσης η διεθνής κατάσταση και η πολιτική της Αντάντ, των συμμάχων / νικητών στον Α Παγκόσμιο Πόλεμο.

«Τα ‘δημοκρατικά’ κράτη της Αντάντ ακολούθησαν πολιτική ακραίας αντίδρασης τόσο στο εσωτερικό των ίδιων των χωρών της Αντάντ… όσο και και απέναντι στο πρώτο σοβιετικό κράτος»

Η απόφαση του Συνεδρίου τους κατηγορούσε ότι προχώρησαν σε μοίρασμα των αμφισβητούμενων περιοχών μεταξύ τους και απαιτούσαν από τον ηττημένο «λογαριασμό δισεκατομμυρίων».

Και ότι οι τις κυρίαρχες τάξεις διέπρατταν εγκλήματα σε μια σειρά χώρες, δολοφονίες εργατικών ηγετών όπως ο Καρλ Λίμπνεκτ και η Ρόζα Λούξεμπουργκ:

Οι κυρίαρχες τάξεις, οι οποίες δολοφόνησαν πάνω από δέκα εκατομμύρια ανθρώπους και σακάτεψαν πολύ περισσότερους… εγκαθίδρυσαν στο εσωτερικό των χωρών τους την εξουσία της αιματηρής δικτατορίας…

Το πρώτο Συνέδριο… καταγγέλλει τους καπιταλιστές δολοφόνους και τους σοσιαλδημοκράτες συνενόχους τους και καλεί τους εργάτες όλων των χωρών να συγκεντρώσουν όλες τις δυνάμεις τους για να καταργήσουν αυτό το σύστημα φόνων και ληστείας ανατρέποντας την εξουσία των καπιταλιστικών καθεστώτων.

Το μανιφέστο που τελικά ψηφίστηκε στο 1ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς την τελευταία του μέρα, έξι Μαρτίου 1919, έγραψε και παρουσίασε ο Τρότσκι:

Η εποχή της τελικής και αποφασιστικής σύγκρουσης έφτασε αργότερα απ’ ότι έλπιζαν και προσδοκούσαν οι απόστολοι της κοινωνικής επανάστασης. Όμως έφτασε…

Εμείς οι κομουνιστές εκπρόσωποι του επαναστατικού προλεταριάτου… που έχουμε συγκεντρωθεί στη σοβιετική Μόσχα, θεωρούμε ότι είμαστε κληρονόμοι και εκτελεστές του στόχου που το πρόγραμμα του αναγγέλθηκε πριν από εβδομήντα δύο χρόνια…

Καθήκον μας είναι να γενικεύσουμε την επαναστατική πείρα της εργατικής τάξης, να απαλλάξουμε το κίνημα από τη διαβρωτική επιρροή του οπορτουνισμού και του σοσιαλπατριωτισμού και να συνενώσουμε τις δυνάμεις όλων των αληθινών επαναστατικών κομμάτων του παγκόσμιου προλεταριάτου.

Η ηγεσία της νέας διεθνούς, η Εκτελεστική Επιτροπή της Κουμμουνιστικής Διεθνούς, ήταν πενταμελής και την αποτελούσαν οι Ζηνόβιεφ, Ρακόφσκι, Πλάτεν, Τρότσκι και Λένιν. Ο Ζηνόβιεφ εκλέχτηκε Πρόεδρος της Διεθνούς.

Η συζήτηση για τα πρακτικά θέματα ήταν περιορισμένη, αποτέλεσμα της μικρής συμμετοχής:

Ούτε η γενική κατάσταση των κουμμουνιστικών κομμάτων στις διάφορες χώρες ούτε ο αριθμός των αντιπροσώπων… επέτρεψαν να συζητηθούν σε βάθος όλα τα πρακτικά ζητήματα…

Όμως η νέα διεθνής ήταν κιόλας πόλος έλξης ολοένα και περισσότερων οργανώσεων. Τον Μάρτιο του 1919 προσχώρησε το Σοσιαλιστικό Κόμμα της Ιταλίας, τον Μάιο οι «στενοί» του Βουλγαρικού κόμματος, το Εργατικό Κόμμα Νορβηγίας και τον Ιούνιο το Αριστερό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Σουηδίας.

Τον Σεπτέμβρη ο Λένιν θα γράψει:

Η Κομμουνιστική Διεθνής μέσα σε μερικούς μήνες του 1919 έγινε παγκόσμια Διεθνής.

Σωτήρης Βλάχος

30 Νοεμβρίου 2025