Μπροστά στον Πόλεμο

Σε αναζήτηση της μαρξιστικής κληρονομιάς

Στα πρόθυρα του Πρώτου Μεγάλου Πολέμου, 1914 – 18, η 2Η Σοσιαλιστική Διεθνής που συνένωνε τα σοσιαλιστικά κόμματα στα οποία είχε συσπειρωθεί η ευρωπαϊκή εργατική τάξη, στην οποία ανήκαν και οι μπολσεβίκοι του Λένιν, στο κεφαλαιώδες ζήτημα του πολέμου διατηρούσε ακόμα τη μαρξιστική θέση:

«Οι εργάτες θεωρούν έγκλημα να πυροβολούν ο ένας τον άλλον προς όφελος των καπιταλιστών» (το Μανιφέστο της Βασιλείας).

Αυτή η θέση Αρχής την οποία η Διεθνής διατηρούσε από την ίδρυση της το 1889, στην παρουσία και του Έγκελς, εγκαταλείφθηκε λίγες μέρες μετά, στην πιο απότομη και ξαφνική προδοσία της αριστεράς απέναντι στους λαούς του κόσμου.

Ψήφισαν τους αμυντικούς προϋπολογισμούς, διότι… ανακάλυπταν, τη στιγμή ακριβώς εκείνη, ότι πάνω από όλα υπερείχε η πατρίδα.

Υπήρξαν όμως αντιδράσεις.  Αυτές εκφράστηκαν λίγους μήνες μετά το ξέσπασμα του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου τον Αύγουστο του 1914. Τον Δεκέμβρη κιόλας του ίδιου χρόνου, έγιναν οι πρώτες κινήσεις για να συντονιστεί η εναντίωση στον πόλεμο αλλά και η προσπάθεια για αλλαγή της στάσης της επίσημης Διεθνούς.

Οι προσπάθειές θα καταλήξουν στη Διεθνή Συνδιάσκεψη των γυναικών της 2ης Σοσιαλιστικής Διεθνούς στις 27, 28 και 29 Μαρτίου του 1915, η οποία θα διακηρύξει:

«…Κάτω από το παραπλανητικό σύνθημα της προστασίας της πατρίδας… σπαταλά την περιουσία και το αίμα του εργαζόμενου λαού και, προκειμένου να επιτύχει τους σκοπούς του καπιταλιστικού ιμπεριαλισμού, απαιτεί την ενεργητικότητα, την προθυμία για θυσία και την ικανότητα για πόλεμο του εργαζόμενου λαού» (Τάκης Μαστρογιαννόπουλος, «Η Άνοδος και η Πτώση των Εργατικών Διεθνών, Γ κύκλος, η 3η Κουμμουνιστική Διεθνής, Α Τόμος, σελ 19»).

Στόχος της Συνδιάσκεψης και της διακήρυξης ήταν η κινητοποίηση των σοσιαλιστικών κομμάτων και της εργατικής τάξης ενάντια στον πόλεμο.

«Η δράση των σοσιαλιστριών γυναικών για την ειρήνη πρέπει να είναι προάγγελος  ενός γενικού κινήματος των εργαζομένων μαζών με στόχο να τερματίσει την αδελφοκτόνο σφαγή…»

Οι μπολσεβίκες στη Συνδιάσκεψη έφρασαν την άποψη ότι η ανακοίνωση ήταν πασιφιστική και καλούσε για ειρήνη ενώ θα έπρεπε να είναι ταξική και να καλεί για ανατροπή του καπιταλισμού αν είναι να υπάρξει ειρήνη.

Έτσι υπέβαλαν δική τους πρόταση την οποία είχε συνάξει ο Λένιν:

«Αν η εργάτρια θέλει να συντομεύσει την περίοδο των βασάνων που συνδέεται με την εποχή των ιμπεριαλιστικών πολέμων, είναι απαραίτητο η επιθυμία της για την ειρήνη να περάσει στην αγανάκτηση και στην πάλη της για τον σοσιαλισμό…

«… Πρώτο καθήκον της να υποστηρίξει τις συνδικαλιστικές και τις σοσιαλιστικές οργανώσεις και να παραβιάσει την κοινωνική ειρήνη με πάλη ενάντια στις πολεμικές πιστώσεις, ενάντια στη συμμετοχή της στις αστικές κυβερνήσεις, με την υποστήριξη και προπαγάνδιση της συναδέλφωσης των στρατιωτών στα χαρακώματα στο πεδίο της μάχης» (Το ίδιο, σελ. 20).

Κάνοντας εκτίμηση της Συνδιάσκεψης ο Λένιν ανέφερε ότι η πάλη ενάντια στον πατριωτισμό και τον σοσιασοβινισμό δεν είχε ολοκληρωθεί. Για τον Λένιν ο όρος πατριωτισμός δεν ήταν θετικός όρος, ήταν το αντίθετο του διεθνιστή, του κουμουνιστή που αγωνίζεται για το «προλετάριοι του κόσμου ενωθείτε».

Παρόλα αυτά προτίμησαν τον συμβιβασμό.

«Οι μπολσεβίκοι θα ψήφιζαν την απόφαση της πλειοψηφίας, εξασφαλίζοντας ότι οι δικές τους θέσεις θα παρουσιάζονταν στον επίσημο απολογισμό της Συνδιάσκεψης. Το μεγάλο αδιέξοδο ξεπεράστηκε και η Συνδιάσκεψη έληξε με επιτυχία».

Η μάχη για το κέρδισμα της ευρωπαϊκής εργατικής τάξης στην ανάγκη για ανατροπή του καπιταλισμού αν είναι να υπάρξει ειρήνη, είχε ξεκινήσει.

Τη Διεθνή Συνδιάσκεψή των σοσιαλιστριών γυναικών τον Μάρτη του 1915 ακολούθησε η Διεθνής Συνδιάσκεψη Νεολαίας, τον Απρίλιο του ίδιου χρόνου. Και οι δύο συνδιασκέψεις είχαν το ίδιο θέμα. Λίγους μήνες πριν, τον Αύγουστο του 1914, η ηγεσία της Σοσιαλιστικής Διεθνούς, είχε παραβιάσει τη βασική θέση Αρχής που ίσχυε όλα τα χρόνια ύπαρξης της Σοσιαλιστικής Διεθνούς, από το 1889: Την παραβίασε ανοίγοντας τον δρόμο για τη μεγαλύτερη μέχρι τότε ανθρωποσφαγή στην ιστορία.

Ψήφισαν υπέρ των αμυντικών προϋπολογισμών, διότι τώρα, ξαφνικά, υπερίσχυε η ανάγκη για υπεράσπιση της πατρίδας. Τώρα ξαφνικά οι καπιταλιστές της ‘δικής’ μας πατρίδας έχαναν τον ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα τους που ίσχυε μόνο για τους άλλους.

Τη διεξαγωγή της Διεθνούς Συνδιάσκεψης Νεολαίας είχε αρνηθεί η ηγεσία του Γραφείου της Διεθνούς Σοσιαλιστικής Νεολαίας.  Παρά τα εμπόδια που έβαλαν οι ηγεσίες των σοσιαλιστικών κομμάτων, στη συνδιάσκεψη έλαβαν μέρος αντιπρόσωποι από εννέα χώρες.  Στο κείμενό τους με τίτλο, «Ο πόλεμος και τα καθήκοντα των Σοσιαλιστικών Οργανώσεων Νεολαίας», αποφάσισαν:

«Ο σημερινός Πόλεμος είναι αποτέλεσμα της ιμπεριαλιστικής πολιτικής των κυρίαρχων τάξεων όλων των καπιταλιστικών χωρών…»

«Είναι καθήκον των νέων συντρόφων, ανδρών και γυναικών, στις εμπόλεμες χώρες να υποστηρίξουν δραστήρια αυτό το συνεχώς αναπτυσσόμενο κίνημα για ειρήνη…» (Τάκης Μαστρογιαννόπουλος, «Η Άνοδος και η Πτώση των Εργατικών Διεθνών», Γ κύκλος, η 3η Κουμμουνιστική Διεθνής, Α Τόμος, σελ 22).

Ο Λένιν παρακολούθησε ουσιαστικά τις εργασίες του συνεδρίου από γειτονικό καφέ. 

Όπως και στο Συνέδριο των Σοσιαλιστριών Γυναικών, έτσι και τώρα, οι μπολσεβίκοι διαφώνησαν με τον πασιφιστικό χαρακτήρα της απόφασης, χαρακτήρα που καλούσε για ειρήνη αντί για ανατροπή των αστών αν είναι να υπάρξει ειρήνη. Αλλά και με τις διαδικασίες.

Τη δεύτερη μέρα της συνδιάσκεψης αποχώρησαν για να επιστρέψουν μετά από διαπραγματεύσεις.

Οι νεολαίοι της Σοσιαλιστικής Διεθνούς που διαχώρισαν τη θέση τους στο ζήτημα του πολέμου από την ηγεσία,  προχώρησαν περισσότερο από ότι οι γυναίκες ένα μήνα πριν. Αποφάσισαν ότι η ηγεσία τη Σοσιαλιστικής Νεολαίας με έδρα τη Βιέννη ήταν έκπτωτη και εξέλεξαν νέο Διεθνές γραφείο και γραμματέα με έδρα τη Ζυρίχη.

Τον Σεπτέμβρη του 1915 το νέο γραφείο της Σοσιαλιστικής Νεολαίας εξέδωσε στα γερμανικά το δελτίο της Διεθνούς Σοσιαλιστικής Νεολαίας.  Με αυτό το γραφείο συνεργάστηκε στη συνέχεια ο Λένιν και άλλα στελέχη των μπολσεβίκων αλλά και ο Λίμπνεκτ, ο σύντροφος της Ρόζας Λούξεμπουργκ, ο ξεχωριστός αυτός Γερμανός επαναστάτης.

Η εκτίμηση του Λένιν για τις συνδιασκέψεις των γυναικών και της νεολαίας ήταν ότι αυτές αποτελούσαν ένα μόνο μικρό βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση. Στην μπροσούρα «Σοσιαλισμός και πόλεμος» που από κοινού έγραψαν ο Λένιν και ο Ζηνόβιεφ ανάφεραν:

«Οι συνδιασκέψεις αυτές διαπνέονταν από τις καλύτερες προθέσεις. Δεν είδαν όμως καθόλου τον… κίνδυνο…

«Δεν χάραξαν μια αγωνιστική γραμμή των διεθνιστών. Δεν έδειξαν στο προλεταριάτο τον κίνδυνο που αποτελεί γι’ αυτό ο σοσιαλσοβινιστικός τρόπος ‘αναστήλωσης’ της Διεθνούς…

«Στην καλύτερη περίπτωση ήταν ένα βήμα σημειωτόν»

Τις δύο συνδιασκέψεις θα ακολουθούσε η συνδιάσκεψη που έμεινε γνωστή ως η «Συνδιάσκεψη του Τσίμερβαλντ» το Σεπτέμβρη του 1915. Σε αυτήν η πλατιά αριστερά του ευρωπαϊκού σοσιαλιστικού κινήματος θα προσπαθούσε να συγκροτήσει τις δυνάμεις για να αντιμετωπίσει «τον κυρίαρχο εθνικισμό των ηγετικών ομάδων των σοσιαλιστικών κομμάτων και της ηγεσίας της 2^ης Διεθνούς».

Τη διεξαγωγή των συνδιασκέψεων της αντιπολίτευσης των γυναικών και της νεολαίας της 2^ης Διεθνούς, της Σοσιαλιστικής Διεθνούς, τον Μάρτη και Απρίλη του 1915, ακολούθησε αυτή του Τσίμβερβαλντ τον Σεπτέμβρη. Η συνολική αντιπολίτευση στον πόλεμο ενάντια στη συλλογική ηγεσία.

Τα γεγονότα ήταν δραματικά, και το μέγεθος του εκφυλισμού της ηγετικής ομάδας τεράστιο. Η άρνηση να στρέψουν τα όπλα οι προλετάριοι ο ένας ενάντια στον άλλο, κατέληξε σε στήριξη που θα έπρεπε να δώσουν οι προλετάριοι στους δικούς τους καπιταλιστές, ενάντια στους προλετάριους άλλων εθνών.

Το σχέδιο των μπολσεβίκων για το ψήφισμα που θα εκδιδόταν, έβαζε τους στόχους που θα έπρεπε να έχει το κίνημα σε εκείνη την ιστορική συγκυρία, στόχοι που τους διαφοροποιούσαν από όλες τις άλλες αντιπολιτευόμενες δυνάμεις:

«Η εργατική τάξη δεν μπορεί να πετύχει τους κοσμοϊστορικούς της στόχους αν δεν διεξάγει αποφασιστική πάλη με τον ανοικτό οπορτουνισμό και τον σοσιαλσοβινισμό (η πλειοψηφία των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Αυστρίας…) όσο και με το λεγόμενο ‘κέντρο’ που παρέδωσε τις θέσεις του μαρξισμού στους σοβινιστές». (Τάκης Μαστρογιαννόπουλος, «Η Άνοδος και η Πτώση των Εργατικών Διεθνών, Γ κύκλος, η 3η Κουμμουνιστική Διεθνής, Α Τόμος, σελ 26»).

Αυτό το σχέδιο ανακοίνωσης των μπολσεβίκων ήταν ένα βήμα μπροστά σε σχέση με τα σχέδια που είχαν καταθέσει στις Συνδιασκέψεις των γυναικών και της νεολαίας.

Μαζί με την «κήρυξη πολέμου» ενάντια στον πόλεμο που ήταν η έμφαση στα ψηφίσματα στις συνδιασκέψεις των γυναικών και της νεολαίας, αυτό το σχέδιο καλούσε και για «αποφασιστική πάλη με τον ανοικτό οπορτουνισμό». Αυτό σήμαινε κήρυξη πολέμου ενάντια στις ηγετικές ομάδες.

Η διεξαγωγή της συνδιάσκεψης στο Τσίμερβαλντ της Ελβετίας πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβρη του 1915. Σε αυτήν προσκλήθηκαν «όλες οι εργατικές οργανώσεις που έμειναν πιστές στην αρχή της πάλης των τάξεων και της διεθνούς αλληλεγγύης».

Τριάντα οκτώ ήταν όλοι και όλοι οι εκπρόσωποι από όλη την Ευρώπη, με ουσιαστικές διαφορές μεταξύ τους. Στόχος της πλειοψηφίας αυτών των τριάντα οκτώ ήταν να πείσει τους εμπόλεμους για ειρήνη. Μια μικρή μειοψηφία με τον Λένιν επικεφαλής, καλούσε για ανατροπή.

Πόσο ρεαλιστικός μπορούσε να εκτιμηθεί ο στόχος να φτάσουν στις μάζες των εκατομμυρίων; Πόσο ρεαλιστικό ήταν να αναμένει κάποιος ότι μέσα στο κλίμα του υστερικού εθνικισμού που οι αστικές τάξεις προσπαθούσαν να καλλιεργήσουν, με την βοήθεια της ηγεσίας της εργατικής τάξης, θα μπορούσε αυτή η μικρή, ανομοιογενείς ομάδα του Τσίμερβάλντ, να πετύχει οτιδήποτε;

Πόσο εφικτά, πόσο ρεαλιστικά ήταν όλα αυτά όταν «οι διεθνιστές όλου του κόσμου χωρούσαν στα 1915, όπως χωράτευαν και οι σύνεδροι του Τσίμερβαλντ, μέσα σε τέσσερεις άμαξες;»

Η δεξιά τάση της συνδιάσκεψης που είχε την πλειοψηφία ήταν αντίθετοι με την ρήξη με την ηγεσία της Διεθνούς και τη διάσπαση.

Η αριστερή μαρξιστική πτέρυγα, οκτώ όλοι και όλοι, Ρώσοι οι περισσότεροι που υποστήριζαν τις θέσεις του Λένιν, πρότεινε και την αποχώρηση από την 2^η Διεθνή και των ίδρυση της 3^ης Διεθνούς.

Ανάμεσα τους υπήρχε και μια ενδιάμεση ομάδα με έξι αντιπρόσωπους, ανάμεσα τους και ο Τρότσκι.

Η ιδεολογική μάχη σύμφωνα με τον Λένιν, «έγινε ανάμεσα στη συσπειρωμένη ομάδα των διεθνιστών, των επαναστατών μαρξιστών, και των ταλαντευόμενων… που αποτελούσαν τη δεξιά πτέρυγα της συνδιάσκεψης».

Αυτή η μάχη θα έφτανε σε ανήκουστα επίπεδα έντασης στα πρόθυρα της Οκτωβριανής Επανάστασης.

Θα μπορούσε κάποιος τότε, το 1915, να μιλήσει για δυνατότητες να κερδηθεί η πλειοψηφία των εργαζομένων, χωρίς να χαρακτηρισθεί εντελώς εκτός πραγματικότητας;

Σωτήρης Βλάχος

Σεπτέμβριος 2025